Hướng dẫn sử dụng và bảo quản mặt nạ phòng độc đúng cách

Mặt nạ phòng độc là một trong những thiết bị bảo hộ mà người dùng dễ tin nhầm nhất. Đeo lên mặt, thở thấy nhẹ nhàng, không ngửi thấy mùi, ai cũng nghĩ mình đã được bảo vệ. Thực tế, một chiếc mặt nạ hở mép vì râu, một cặp phin lọc sai loại khí hay một phin lọc đã bão hòa từ tuần trước đều có thể để chất độc đi thẳng vào phổi mà người đeo không hề hay biết. Khác với vết cắt hay vết bỏng, tổn thương đường hô hấp thường lặng lẽ và tích tụ.

Bài viết này tập trung vào loại mặt nạ dùng phin lọc phổ biến trong nhà xưởng: mặt nạ nửa mặt và mặt nạ toàn mặt của các hãng như 3M, Honeywell, Dräger, MSA. Thiết bị thở cấp khí độc lập dùng cho môi trường thiếu oxy là một nhóm khác, cần huấn luyện riêng.

Chọn đúng phin lọc trước khi nói tới cách đeo

Thân mặt nạ chỉ là phần khung. Thứ quyết định mặt nạ chặn được gì là phin lọc. Phin lọc chia thành hai nhóm lớn: lọc bụi (hạt) và lọc khí, hơi. Có loại kết hợp cả hai. Theo tiêu chuẩn châu Âu EN 14387, phin lọc khí được phân biệt bằng mã màu:

• A (nâu): hơi hữu cơ có nhiệt độ sôi trên 65°C, như dung môi sơn, xăng thơm, toluen.
• B (xám): khí vô cơ như clo, hydro sunfua, hydro xyanua.
• E (vàng): khí axit như lưu huỳnh đioxit, hydro clorua.
• K (xanh lá): amoniac và các dẫn xuất amin.
• AX (nâu): hơi hữu cơ có nhiệt độ sôi thấp, dưới 65°C.
• P (trắng): bụi, khói, sương; chia cấp P1, P2, P3 theo hiệu suất lọc tăng dần.

Theo hệ của Mỹ (NIOSH), màu sắc khác một chút: phin hơi hữu cơ màu đen, khí axit màu trắng, amoniac màu xanh lá, còn phin lọc bụi P100 thường có màu hồng tím. Vì hai hệ màu không trùng nhau, cách chắc chắn nhất là đọc ký hiệu in trên phin chứ đừng chỉ nhìn màu.

Ví dụ thực tế: thợ phun sơn cần phin A kết hợp lọc bụi P2 hoặc P3 vì vừa có hơi dung môi vừa có sương sơn. Công nhân xử lý nước thải có thể cần phin B để chặn hydro sunfua. Nhân viên kho lạnh dùng amoniac cần phin K. Người mài, cắt kim loại chỉ cần lọc bụi, nhưng nếu hàn thép mạ kẽm hay inox thì nên dùng cấp P3. Khi không rõ trong không khí có những gì, hãy hỏi bộ phận an toàn hoặc xem phiếu an toàn hóa chất của sản phẩm đang dùng.

Cần nhớ một giới hạn quan trọng: mặt nạ dùng phin lọc chỉ làm sạch không khí xung quanh, không tạo ra oxy. Trong bồn kín, hầm, giếng sâu, nơi có thể thiếu oxy hoặc nồng độ khí độc quá cao, phải dùng thiết bị cấp khí, tuyệt đối không dùng mặt nạ lọc.

Đeo mặt nạ đúng cách và kiểm tra độ kín

Một chiếc mặt nạ tốt mà đeo sai thì không khí bẩn sẽ đi đường vòng qua mép, nơi không có lực cản, thay vì đi qua phin lọc. Các bước đeo cơ bản với mặt nạ nửa mặt:

1. Lắp phin lọc vào thân mặt nạ, xoay hoặc ấn đến khi khớp chắc chắn ở cả hai bên.
2. Nới lỏng các dây đeo, đặt phần cằm vào trước rồi áp mặt nạ lên mũi.
3. Kéo dây trên qua đỉnh đầu, móc dây dưới ra sau gáy.
4. Siết dây đều hai bên, vừa đủ kín, không siết quá chặt đến mức đau hoặc làm biến dạng viền.

Sau đó, mỗi lần đeo đều phải kiểm tra độ kín bằng hai thao tác nhanh:

• Kiểm tra áp suất dương: dùng lòng bàn tay che van thở ra rồi thở ra nhẹ. Mặt nạ phải phồng lên một chút mà không có không khí thoát ra ở mép.
• Kiểm tra áp suất âm: che hai đầu phin lọc rồi hít vào nhẹ. Mặt nạ phải xẹp vào và hút sát mặt trong vài giây.

Nếu thấy hở, chỉnh lại vị trí và dây đeo rồi thử lại. Nếu vẫn hở, có thể mặt nạ không vừa cỡ. Các hãng thường có cỡ nhỏ, vừa và lớn; khuôn mặt người Việt nhiều khi hợp cỡ nhỏ hoặc vừa hơn cỡ phổ biến ở thị trường Âu Mỹ. Râu, tóc mai dài và gọng kính đi qua viền mặt nạ đều làm mất độ kín, vì vậy người dùng mặt nạ thường xuyên nên cạo râu ở vùng tiếp xúc với viền.

Khi nào cần thay phin lọc

Đây là câu hỏi nhận được nhiều nhất, và câu trả lời khác nhau tùy loại phin.

Phin lọc bụi

Phin lọc bụi càng dùng lâu thì càng bám nhiều bụi, khả năng lọc không giảm nhưng hít thở ngày càng nặng. Khi cảm thấy phải gắng sức mới hít được, hoặc phin bị ướt, rách, biến dạng, đó là lúc thay. Phin lọc bụi dạng đĩa mỏng thường dùng được ít ca hơn phin dạng hộp.

Phin lọc khí, hơi

Phin lọc khí hoạt động bằng than hoạt tính hấp phụ phân tử khí. Khi than đã bão hòa, khí độc đi xuyên qua mà phin vẫn nhìn như mới. Ngửi thấy mùi hay cảm thấy cay mắt, rát họng là dấu hiệu phin đã thủng, nhưng không nên dựa vào cảm giác này vì nhiều khí độc không mùi hoặc gây tê khứu giác, ví dụ hydro sunfua ở nồng độ cao. Cách đúng là lập lịch thay định kỳ dựa trên nồng độ, thời gian tiếp xúc, độ ẩm và hướng dẫn của nhà sản xuất. Các hãng lớn như 3M có công cụ tính tuổi thọ phin lọc cho từng loại hóa chất.

Một lưu ý ít người biết: phin lọc khí đã mở khỏi bao bì vẫn tiếp tục hấp phụ hơi ẩm và hóa chất trong không khí ngay cả khi không đeo. Phin để ngoài bàn làm việc qua đêm sẽ ngắn tuổi thọ hơn nhiều so với phin được cất trong túi kín. Phin còn niêm phong cũng có hạn sử dụng in trên vỏ.

Vệ sinh mặt nạ sau mỗi ca

Mặt nạ tiếp xúc trực tiếp với da mặt, mồ hôi và hơi thở, nên nếu không vệ sinh sẽ nhanh chóng có mùi, gây kích ứng da và làm cao su xuống cấp. Quy trình vệ sinh đơn giản:

1. Tháo phin lọc và tấm lọc trước (nếu có) ra khỏi thân.
2. Lau mặt trong bằng khăn ẩm hoặc khăn tẩm cồn chuyên dụng cho mặt nạ.
3. Định kỳ, rửa thân mặt nạ bằng nước ấm pha xà phòng trung tính, dùng bàn chải mềm làm sạch các khe và van.
4. Tráng lại bằng nước sạch, để khô tự nhiên nơi thoáng mát.

Không rửa phin lọc bằng nước, không thổi khí nén vào phin lọc bụi để làm sạch, vì cả hai việc này đều phá hỏng lớp lọc. Không ngâm mặt nạ trong dung môi, xăng hay nước tẩy mạnh. Không phơi trực tiếp dưới nắng gắt hay sấy bằng nhiệt cao, vì silicon và cao su sẽ cứng, nứt viền.

Bảo quản và kiểm tra định kỳ

Sau khi khô, cất mặt nạ trong hộp hoặc túi kín, đặt ở nơi khô ráo, tránh ánh nắng, nhiệt độ cao và khu vực chứa hóa chất. Đừng treo mặt nạ lên đinh bằng dây đeo hay đè vật nặng lên, vì viền mặt nạ bị biến dạng sẽ không còn ôm kín khuôn mặt. Mỗi người nên có mặt nạ riêng, không dùng chung.

Trước mỗi lần dùng, nên kiểm tra nhanh: viền có nứt, rách hay bị cứng không; van hít vào và thở ra có cong vênh, dính bụi không; dây đeo còn đàn hồi không; khớp nối phin lọc có bị nứt không. Bộ phận nào hỏng thì thay bằng phụ tùng chính hãng của đúng model đó, không chế cháo bằng phụ tùng của hãng khác.

Với doanh nghiệp, nên ghi lại ngày cấp mặt nạ, ngày thay phin lọc của từng người để dễ theo dõi. Nếu chưa chắc loại phin nào hợp với hóa chất đang dùng, có thể gửi tên hóa chất cho đội ngũ Bảo Hoàn Việt để được tư vấn cấu hình phù hợp.

Ghi nhớ

Mặt nạ phòng độc chỉ phát huy tác dụng khi hội đủ ba điều: phin lọc đúng loại chất độc, mặt nạ ôm kín khuôn mặt và phin còn trong thời hạn sử dụng. Thiếu một trong ba, người đeo đang được bảo vệ ít hơn rất nhiều so với họ nghĩ.